Seria: Kim Jest Człowiek?

Tytuł oryginału: Susan Wolf, Meaning in Life and Why It Matters

Konsultant serii: Adam Workowski

Tłumaczenie: Dawid Misztal

Redaktor inicjujący: Beata Koźniewska

Redaktor Wydawnictwa Uniwersytetu Łódzkiego: Dorota Stępień

Projekt okładki: Katarzyna Turkowska

Zdjęcie wykorzystane na okładce: https://commons.wikimedia.org

Illustration of human torso from ‘Mikrokosmographia’

The eye of God, the hand of God and the Sacred Heart

Projekt typograficzny serii: Maciej Matejewski

Skład i łamanie: Munda – Maciej Torz

Copyright © 2010 by Princeton University Press

Published by Princeton University Press, 41 William Street, Princeton, New Jersey, USA, 08540-5237. In the United Kingdom: Princeton University Press, 6 Oxford Street, Woodstock, Oxfordshire OX20 1TW

© Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2018

© Copyright for Polish translation by Dawid Misztal, Łódź 2017

Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

Wydanie I. W.07672.16.0.M

Ark. wyd. 6,8; ark. druk. 15,0

ISBN 978-83-8088-889-0

e-ISBN 978-83-8088-890-6

Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

90-131 Łódź, ul. Lindleya 8

www.wydawnictwo.uni.lodz.pl

e-mail: księgarnia@uni.lodz.pl

tel. (42) 665 58 63

Dla Katie i Lisy

SPIS TREŚCI

Podziękowania (Susan Wolf)

Wprowadzenie (Stephen Macedo)

1. Sens życia i jego znaczenie

Sens życia

Dlaczego sens życia jest ważny

2. Komentarze i odpowiedź

John Koethe

Robert M. Adams

Nomy Arpaly

Jonathan Haidt

Odpowiedź Susan Wolf

Autorzy

PODZIĘKOWANIA

ROZMYŚLAŁAM, rozmawiałam i pisałam o zagadnieniach związanych z niniejszymi wykładami przez wiele lat, czerpiąc korzyści z dyskusji z tak licznym gronem przyjaciół, kolegów i studentów, że trudno byłoby ich tu wszystkich wymienić. Obok Fundacji Tannera i Uniwersytetu Princeton chciałabym jednak podziękować w tym miejscu kilku instytucjom, wobec których mam szczególny dług wdzięczności. Fundacja Guggenheima oraz Australijski Uniwersytet Narodowy sponsorowały rok badań, w trakcie których zaczęłam rozwijać swoje pomysły dotyczące sensowności. Fundacja Mellon sfinansowała [moją] drugą wizytę w Australijskim Uniwersytecie Narodowym, jak również zapewniła środki, dzięki którym kilka ostatnich lat nauczania i badań było dla mnie szczególnie przyjemne i satysfakcjonujące. Wreszcie, dziękuję Uniwerystetowi Północnej Karoliny w Chapel Hill, a zwłaszcza Katedrze Filozofii za tak stymulującą i wspierającą wspólnotę akademicką, jakiej każdy mógłby sobie życzyć.

Susan Wolf

21 lipca 2009 roku

WPROWADZENIE

TEMAT NINIEJSZYCH ESEJÓW Susan Wolf – uprzednio wykładów prowadzonych w listopadzie 2007 roku na Uniwersytecie w Princeton – jest znany i nieunikniony, a jednak nie doczekał się długotrwałego filozoficznego zainteresowania. Nie chodzi jej o kwestię ostatecznego sensu ludzkiego życia: tego, czy ludzie są częścią jakiejś większej narracji czy nadrzędnego zamysłu lub planu w rodzaju tych, kojarzonych z religijnymi tradycjami. Wolf nie wyznacza też sobie zadania zwalczenia egzystencjalnego lęku czy strachu przed tym, że ostatecznie – wobec braku jakiejś większej narracji – życie ludzkie musi być bezsensowne i zgaśnie wraz ze śmiercią oraz finalną implozją wszechświata. Wreszcie, wykłady te nie proponują jakiejś konkretnej recepty na zbudowanie sensownego życia, choć Wolf wyjaśnia, co to znaczy i dlaczego jest ważne.

Wszyscy poszukujemy w naszym życiu sensu i rozpoznajemy jego brak, kiedy życie charakteryzuje nuda, otępienie, alienacja i apatyczne wycofanie. Czym jednak w życiu jest sens? Czy można go sprowadzić do innych celów i pojęć, czy też jest on od nich odmienny? Czy jest kategorią przydatną w myśleniu o dobrym życiu, które warto przeżyć? Czy można rozsądnie i konsekwentnie pragnąć sensu w życiu?

Wolf stara się wyjaśnić, obronić i zabezpieczyć kategorię sensowności jako szczególny aspekt dobrego życia. Odróżnia ją od dwóch innych kategorii, mianowicie od szczęścia, kojarzonego często z racjonalnym egoizmem, oraz od moralności, łączonej często z bezstronnym zainteresowaniem ludzką pomyślnością. Sensowność, zdaniem Wolf, nie jest ani jednym, ani drugim, ale jest bardzo pożądanym i zasadniczym elementem w pełni satysfakcjonującego życia.

W swoim pierwszym wykładzie Wolf przekonuje, że sens życia najlepiej rozumieć jako Dopasowane Spełnienie (Fitting Fulfillment). Według niej, „sens pojawia się w życiu, kiedy subiektywne przyciąganie spotyka się z obiektywną atrakcyjnością, a jednostka może coś z tym, lub w związku z tym, zrobić”. Trzy kluczowe elementy to subiektywne przyciąganie, obiektywna wartościowość oraz aktywne, produktywne zaangażowanie. Zdaniem Wolf, istoty ludzkie pragną spełnienia i podziwiają tych, którzy z miłością i produktywnie angażują się w swoim życiu w projekty warte zaangażowania.

Jak jednak powinniśmy właściwie rozumieć te różne elementy sensownego życia? Czy wszystkie z nich są konieczne? Czy istnieją aspekty sensowności, których Wolf nie zidentyfikowała? Czy ma rację, obstając przy ważności obiektywnych standardów wartości czy dopasowania: twierdząc, że powinniśmy zaangażować się w coś większego od nas, a przynajmniej w coś znajdującego się poza nami? Czy nie ryzykuje popadnięcia w zbytnie krytykanctwo lub nawet w elitaryzm? A może raczej jest nie dość krytyczna?

Wolf prowadzi swe dociekania z dokładnością i subtelnością, po części dzięki „metodzie endoksycznej”, poważnie traktującej to, co zwykli ludzie mają do powiedzenia na temat ich pragnienia sensu w życiu. Rozwijane przez nią stanowisko potwierdza to, co mówią oni często o ważności przeżywania sensownego życia, a tym samym pomaga uprawomocnić wiele ludzkich dążeń. Poniższe eseje, z komentarzami włącznie, nie poprzestają jedynie na abstrakcjach, lecz są bogato ilustrowane zarówno hipotetycznymi, jak i rzeczywistymi przypadkami. To filozofia w najlepszym wydaniu: z jasnym umysłem zmagająca się ze swojską kategorią wartości, której znaczenie oraz struktura są jednak od jasności dalekie i której realność może być nawet przedmiotem wątpienia. Wolf przedstawia mocne argumenty, że sens w życiu sprowadza się do fundamentalnego standardu oceny ludzkiego dobrostanu.

Po dwóch esejach autorstwa Wolf zamieszczone są cztery krytyczne, acz konstruktywne komentarze. John Koethe oraz Robert Adams są w znacznym stopniu życzliwi przedsięwzięciu Wolf, usiłują wyjaśnić subiektywne i obiektywne aspekty sensu w życiu. Nomy Arpaly oraz Jonathan Haidt są nieco sceptyczni wobec części wyjaśnień Wolf i kwestionują potrzebę wyodrębnienia kryterium obiektywnej wartości.

John Koethe – filozof i poeta – bada zaproponowane przez Wolf ujęcie sensu w życiu z perspektywy przedsięwzięcia artystycznego, w tym malarstwa i poezji, a zwłaszcza sztuki awangardowej. Na tym polu zawyrokowanie, czy projekty są ostatecznie wartościowe i wnoszą coś sensownego, wydaje się szczególnie kontrowersyjne i niepewne, po części dlatego, że kryteria sukcesu oraz ich użycie – nazywasz to sztuką? – są tak często kontestowane i dyskusyjne. Kiedy Wolf nazywa jakiś projekt czy działanie obiektywnie wartościowym, to czy chodzi jej o to, że przynależą one do rodzaju, któremu przypisujemy wartość, czy może o to, że w tym przypadku dany projekt lub działanie zostały z powodzeniem urzeczywistnione? W niektórych dziedzinach – na przykład w inżynierii – istnieją nieskomplikowane sprawdziany sukcesu (czy budynek przetrwał trzęsienie ziemi?). Lecz linia demarkacyjna pomiędzy udanym, sensownym przedsięwzięciem artystycznym a nieudanymi i fałszywymi usiłowaniami jest mglista i kwestionowana, zwłaszcza przez nowatorów. A przecież kwestia sukcesu ma znaczenie dla naszej oceny życia. Jeśli możemy wybaczyć Gauginowi, że podążając za swym powołaniem artysty, zaniedbywał rodzinę, to przynajmniej po części dlatego, że jego sztuka okazała się wspaniałym sukcesem. Co jednak, gdyby był banalnym „beztalenciem”? Kiedy i jak możemy mieć pewność? Koethe dowodzi, że w przypadku wielu estetycznych przedsięwzięć „inherentnie zawiera się w nich możliwość złudzenia”, zaś granica między wielkością a hochsztaplerstwem jest częstokroć ulotna i zmienna.

O ile Koethe koncentruje się na obiektywnym wymiarze wartościowości, o tyle Robert Adams zajmuje się subiektywnym wymiarem spełnienia, zastanawiając się czy i w jakim sensie „spełnienie” jest decydujące dla sensowności w życiu. Wątpi on, że uczucia spełnienia są fundamentalne dla sensownego życia. Większe znaczenie może mieć spełnienie w znaczeniu faktycznego powodzenia czyichś planów. Do [poczucia] sensowności z pewnością przyczynia się wielki sukces, ale czy konieczne jest jakieś minimum sukcesu, by można uznać życie za sensowne? Adams przekonuje, że w rzeczywistości do sensownego życia wieść mogą wspaniałe, choć nieudane plany, podając jako przykład organizatora zakończonego fiaskiem spisku na życie Hitlera w ostatnich miesiącach II wojny światowej.

Następnie Adams rozważa pewne sugestywne analogie między sensem w życiu a innymi rodzajami sensu, włączając te związane z posługiwaniem się językiem. Wreszcie, bada związek między obiektywnymi wymiarami sensowności życia a bezstronną moralnością, dając do zrozumienia, że mogą one być bliżej i ściślej powiązane, aniżeli sugeruje Wolf. Co powinniśmy sądzić o tych, którzy przeciwstawiają się złu, lecz nie na podstawie bezstronnego, moralnego namysłu, ale ze względu na patriotyzm czy miłość do ojczyzny lub z uwagi na jakiś inny stronniczy motyw? Czy musimy uciekać się do bezstronnego osądu moralnego, aby zabezpieczyć to, że miłość obierała będzie właściwy – lub przynajmniej moralnie akceptowalny – przedmiot?

Nomy Arpaly kwestionuje rolę, jaką Wolf wyznacza „obiektywnej wartości” w zapewnianiu sensowności w życiu. Wystarczy powiedzieć, że życie przyniosło spełnienie osobie, która je przeżyła, bez konieczności dodawania, iż było ono zgodne z jakimiś obiektywnymi kryteriami spełnienia – dowodzi. Jeśli mamy dość szczęścia, aby spędzić nasze życie zaangażowani w sprawy, na których zależy nam najbardziej, czemu ma to nie wystarczyć? Po cóż dodawać, że konieczne jest minimum obiektywnej wartości? W końcu żaden normalny dorosły, stwierdza Arpaly, nie osiągnąłby spełnienia, gdyby spędził życie na – powiedzmy – gapieniu się na złotą rybkę. Poszczególni ludzie mylą się zwykle co do faktów, o ile twierdzą, że relacja z ich zwierzętami przynosi im całkowite spełnienie (na przykład wyolbrzymiają możliwości poznawcze kotów i psów, sugerując że „tylko moje zwierzę mnie rozumie”). Albo też brakuje im pewnych ludzkich zdolności, a tym samym opieka nad zwierzęciem stanowi tak naprawdę granicę ich możliwości. Osoby umysłowo upośledzone rzeczywiście mogą w znacznej mierze osiągać spełnienie, z sukcesem opiekując się zwierzęciem. Niepotrzebne jest tutaj odwoływanie się do obiektywnej wartości, przekonuje Arpaly, a jedynie do intuicji i dowodów dotyczących tego, co faktycznie jest źródłem spełnienia dla ludzi, jakimi ich znamy.

Arpaly podnosi dodatkową kwestię, czy rozumienie samej sensowności jako racji naszego działania jest właściwe. Działamy – upiera się – w imię rzeczy, które kochamy i którym jesteśmy oddani, a nie w imię sensowności. Robić coś, ponieważ przyczynia się to do sensowności w życiu, to „o jedną myśl za dużo”.

Jonathan Haidt argumentuje, że psychologia pomaga rozjaśnić dwa elementy, które są kluczowe dla osiągnięcia sensowności w ludzkim życiu. Pierwszym jest idea fundamentalnego (vital) zaangażowania, które charakteryzuje doświadczenie „przepływu” („flow”), definiowane jako niosące radość zaabsorbowanie i głębokie zainteresowanie planem, wokół którego ludzie budują swoje życie i relacje. Sensowne, produktywne życie charakteryzuje się fundamentalnym zaangażowaniem. Haidt dowodzi, że to zaangażowanie nie wymaga uzupełnienia jakąkolwiek ideą obiektywnej wartości. Podobnie jak Arpaly, przekonuje, że nie ma niebezpieczeństwa, iż normalne istoty ludzkie odnajdą spełnienie – czy fundamentalne zaangażowanie – w życiu poświęconym gapieniu się na złotą rybkę, siedzeniu na słupie, wyścigom kosiarek czy innym rozrywkom, którym ludzie czasami oddają się dla zabawy. Filozoficzne wyjaśnienie obiektywnej wartości jest nie tylko zbędne, lecz także niebezpieczne, sugeruje Haidt, ponieważ niosłoby zagrożenie elitaryzmem, wykluczając niesłusznie aktywności, w które ludzie naprawdę głęboko i produktywnie się angażują, jak [na przykład] opieka nad końmi i ich hodowla.

Druga z kluczowych psychologicznych intuicji, pozwalających zrozumieć sens w życiu, twierdzi Haidt, to psychologia ula. Istoty ludzkie są „ultraspołeczne”, nie samotnicze – pod tym względem jesteśmy bardziej podobni do „pszczół, mrówek, termitów i golców piaskowych” aniżeli do naszych przodków szympansów. Sensowność byłaby łatwiej osiągalna, sugeruje Haidt, gdybyśmy myśląc o spełnieniu w życiu, koncentrowali się raczej na grupie niż na jednostce oraz dostrzegali wagę uczestnictwa w kolektywnych rytuałach i przedsięwzięciach.

W odpowiedzi na tę przyjazną acz przenikliwą krytykę Wolf rozwija i pogłębia swój wywód, przyjmując pomoc komentatorów w ulepszeniu jej podstawowego poglądu. Opiera się sugestii, że myśląc o działaniach, które wnoszą sens do życia, poradzilibyśmy sobie, pozbywając się obiektywnych sądów co do wartościowości czy dopasowania. Obiektywne standardy mogą być pomocne w zrozumieniu, dlaczego niektóre aktywności są niewłaściwymi przedmiotami głębokiego zaangażowania i troskliwej atencji. W takiej mierze, w jakiej wiara w obiektywne standardy dopasowania wiedzie do pytań o to, czy należy wielką uwagę poświęcać hodowli koni, filozofii analitycznej czy innym dowolnym zajęciom, których wartość można by podać w wątpliwość, wiara ta jest czymś dobrym. Wolf przekonuje, że powinniśmy życzliwie przyjąć krytyczną refleksję nad trafnością, z jaką rozpoznajemy i realizujemy przedsięwzięcia, które zarówno przynoszą spełnienie, jak i są autentycznie wartościowe.

Poniższe eseje – filozoficznie drobiazgowe, a zarazem przystępne, merytoryczne oraz barwnie napisane – nie wydają się ostatnim słowem w tych fundamentalnych i nieuniknionych kwestiach. Są jednak świetną okazją, by zacząć poważnie myśleć o sensie w życiu i o tym, dlaczego jest on ważny.

Stephen Macedo

Princeton, lipiec 2009 rok

1 SENS ŻYCIA I JEGO ZNACZENIE

SENS ŻYCIA

Fałszywa dychotomia

FILOZOFICZNE MODELE psychologii człowieka – a ściślej ludzkiej motywacji – podpadają zazwyczaj pod jedną z dwóch kategorii. Przypuszczalnie najstarszy i najbardziej popularny model pojmuje istoty ludzkie jako egoistów, poruszanych i kierujących się jedynie tym, co uznają za pozostające w ich własnym interesie. Od dawna jednak istnieją też obrońcy dualistycznego modelu motywacji, zgodnie z którym ludzie mogą być motywowani nie tylko przez własny interes, lecz także przez coś „wyższego”. Kant, na przykład, wyraził słynną myśl, że obok podległości wobec popędów, ludzie zdolni są kierować się wyłącznie rozumem.

Z tymi dwoma opisowymi modelami ludzkiej motywacji ściśle wiążą się preskryptywne czy normatywne modele praktycznego rozumu. Opisowa teza egoizmu psychologicznego, utrzymująca, że ludzie zabiegają wyłącznie o swoje własne dobro, jest blisko powiązana (i często mylona) z normatywną tezą racjonalnego egoizmu, według której ludzie są racjonalni tylko w takiej mierze, w jakiej zabiegają o maksymalizację własnego dobrostanu. Dla dualistycznej koncepcji ludzkiej motywacji również odnajdujemy odpowiadającą jej dualistyczną koncepcję praktycznego rozumu. Jest to bodaj najbardziej wyraźne w pismach Henry’ego Sidgwicka, który twierdził, że istnieją dwie perspektywy, oferujące ludziom równie zasadne racje do podjęcia działania – perspektywa egoistyczna, wystawiająca rekomendację temu, co najbardziej służy interesowi własnemu działającego podmiotu oraz perspektywa bezosobowa, nakłaniająca jednostkę do zrobienia tego, co najlepsze z „punktu widzenia wszechświata”.

Oba te modele wydają się tkwić w naszych głowach, gdy prezentujemy uzasadnienia naszych działań i strategii zarówno w potocznym dyskursie, jak i w filozofii. Proszeni o wyjaśnienie i usprawiedliwienie naszych wyborów przedstawiamy najczęściej racje, które zdają się podpadać pod kategorię interesu własnego. Kiedy próbujemy przekonać kogoś innego, by coś zrobił, tym bardziej możemy odwoływać się do interesu własnego – w tym przypadku interesu własnego innej osoby. Są jednak takie sytuacje, w których przywoływanie interesu własnego byłoby po prostu nieprzekonujące oraz inne okoliczności, w których takie odwołania byłyby niestosowne lub przynajmniej bez znaczenia. W takich przypadkach używamy najprawdopodobniej języka obowiązku: to sprawiedliwość, współczucie czy po prostu moralność wymaga, abyśmy zachowali się w taki a taki sposób, bez względu na to, czy służy to naszemu własnemu dobru czy nie.

Te modele motywacji i praktycznego rozumu zdają się jednak pomijać wiele z motywów i racji, które kształtują nasze życie. Co więcej, te pominięte motywy nie są ani drugorzędne, ani ekscentryczne. W istocie, powiedzieć można, że motywy i racje nieuwzględniane przez te modele należą do najważniejszych i kluczowych w naszym życiu. To one angażują nas w działania, które sprawiają, że życie warto przeżyć; dają nam powód, by żyć dalej; sprawiają, że nasz świat się kręci. To one, wraz z działaniami, których są źródłem, nadają naszemu życiu sens.

Moim celem w niniejszym wykładzie jest wydobycie szczególnego charakteru tego rodzaju racji oraz specjalnej roli, jaką odgrywają one dla jakości naszego życia. Konkretnie, będę twierdzić, że nasza podatność na tego rodzaju racje powiązana jest z możliwością przeżywania sensownego życia, rozumiejąc sensowność jako mogący przysługiwać życiu atrybut, którego nie da się zredukować lub zaliczyć ani do szczęścia, jak się to potocznie rozumie, ani do moralności. Głównie zainteresowana będę wyjaśnieniem cechy, którą nazywam sensownością w życiu oraz przedstawieniem jej w taki sposób, aby wydawała się godną pożądania zarówno dla nas samych, jak i dla tych, na których nam zależy. Jak się jednak okaże, to co mam do powiedzenia, będzie miało niewielkie bądź żadne praktyczne zastosowanie. Jakkolwiek zaprezentuję pogląd na temat tego, co to znaczy, że życie jest sensowne, to mogę zaproponować jedynie najbardziej abstrakcyjne rady, jak o takie życie zabiegać lub jak je wieść. Stąd też, w moim drugim wykładzie, po obronie mojego stanowiska przed zbiorem szczególnie istotnych zarzutów, zwrócę się ku kwestii, dlaczego jest to ważne, że dostrzegamy istnienie takiej kategorii, jak sensowność, odmiennej od kategorii szczęścia i moralności, do przywoływania których jesteśmy bardziej przyzwyczajeni, kiedy myślimy o tym, co czynić i jak żyć. Jak będę dowodzić, świadomość, że sens jest trzecim rodzajem wartości, jakie może posiadać życie, powinna wpływać na nasze rozumienie dwu pozostałych: tzn. przyjęcie modeli ludzkiej motywacji i rozumu, które mają baczenie na sensowność, powinno oddziaływać na sposób, w jaki myślimy o szczęściu i moralności, a także o interesie własnym. Co więcej, jeśli stanowisko, które przedstawiam w tych wykładach, jest słuszne, nie możemy pojmować sensu bez przypisywania sądom wartościującym pewnego rodzaju obiektywności. Wynika z tego, że jeśli chcemy nadal mówić o sensie w życiu ludzi, zajmować się nim oraz zachęcać do jego poszukiwania (acquisition), musimy być gotowi dopuścić ten rodzaj obiektywności w naszych dyskusjach o wartościach.

Pozwolę sobie zacząć od przykładów tego rodzaju racji i motywów, które mam na myśli – racji i motywów wymykających się pojmowaniu ich pod względem wkładu zarówno w nasze szczęście, jak i w nasze rozpoznanie nakazów bezosobowego rozumu bądź moralności. Najbardziej oczywiste przykłady tego, o czym myślę, mają miejsce, kiedy działamy z miłości do osób, na których głęboko i wyjątkowo mocno nam zależy. Kiedy odwiedzam mojego brata w szpitalu, pomagam przyjacielowi w przeprowadzce albo zarywam noc, szyjąc mojej córce kostium na Halloween, nie działam ani z egoistycznych, ani z moralnych pobudek. Nie wierzę, że spędzenie przygnębiającej godziny w ponurym, ciasnym pokoju przy rozdrażnionym i cierpiącym bracie czy ryzykowanie urazu pleców podczas próby bezpiecznego znoszenia z dwóch pięter sofy przyjaciela, czy rezygnacja z tak potrzebnego mi snu, by mieć pewność, że z kostiumu motyla, który moja córka chce założyć na jutrzejszą paradę, skrzydła będą wystawały pod odpowiednim kątem, są dla mnie lepsze. Nie wierzę też jednak, że jestem związana obowiązkiem nakazującym mi podjęcie tych działań, jak również nie oszukuję się, że podejmując je, robię to, co najlepsze dla świata. Nie działam ani motywowana interesem własnym, ani obowiązkiem, ani też żadnym innym rodzajem bezosobowej czy bezstronnej racji. W istocie działam z miłości.

Egoistyczne i dualistyczne modele praktycznego rozumu pomijają te – jak moglibyśmy je nazwać – „pobudki z miłości”1, podobnie też wydają się według mnie pomijać wiele pobudek popychających nas ku bezosobowym zainteresowaniom, którym oddajemy się szczególnie namiętnie. Pisanie tekstów filozoficznych, nauka gry na wiolonczeli czy dbanie, aby ogródka nie zarosły chwasty, mogą wymagać więcej czasu i uwagi, aniżeli byłoby to optymalne z punktu widzenia czyjegoś dobrostanu. A jednak jest nawet jeszcze bardziej oczywiste niż w sytuacjach dotyczących ukochanych osób, że w tych przypadkach do działania nie zmusza nas żadna bezosobowa perspektywa. Jak w przypadku działania na rzecz ukochanej osoby pobudkę zapewnia nam dobro tej osoby, tak też tym, co popycha nas do nieegoistycznych zajęć, które mam na myśli, jest dostrzegana lub wyobrażona wartość leżąca poza nami samymi. Zmagam się z artykułem, który usiłuję napisać, ponieważ chcę, żeby był dobry – to znaczy, ponieważ chcę, żeby wywód był logiczny, stanowisko właściwe, a styl jasny i elegancki. To nie ze względu na siebie – a przynajmniej nie tylko ze względu na siebie – trudzę się tak bardzo w swojej pracy. Nie wiem i nie obchodzi mnie to, czy próbowanie podniesienia wartości mojej pracy do pewnego poziomu jest dla mnie najlepsze – tj. czy jest najlepsze z punktu widzenia interesu własnego – tak jak nie obchodzi mnie, czy jest dla mnie najlepsze, że wkładam tyle energii w to, żeby moja córka była szczęśliwa. Moglibyśmy powiedzieć, że trudzę się raczej „ze względu na samą filozofię” niż przez wzgląd na siebie, ale byłoby to mylące, obskuranckie, a także pretensjonalne. Mimo to wydaje mi się, że to właśnie wartość dobrej filozofii napędza i kieruje moim zachowaniem w tym przypadku, tak jak piękno muzyki czy potencjalnego ogrodu może popychać wiolonczelistkę czy ogrodniczkę do poświęcenia swojego spokoju i do wprawiania się w dyscyplinie dla osiągnięcia celu.

Mówienie o występujących w tych przykładach podmiotach jako kochających filozofię albo muzykę czy też kwiaty nie wydaje się nienaturalne bądź wymuszone, zaś ich miłość do tych obiektów może nie tylko wyjaśnić, lecz także usprawiedliwić ich wybory i zachowanie (czy, ściślej, może składać się na ich usprawiedliwienie) w większym stopniu aniżeli ich umiłowanie siebie czy moralności, czy też jakiegoś innego, jeszcze bezosobowego i ogólnego dobra. Z powodu podobieństwa stanowiska motywacyjnego i deliberatywnego tych podmiotów do [postawy] ludzi, którzy działają z miłości do osób, będę posługiwała się sformułowaniem „pobudki z miłości” na określenie obu przypadków. Twierdzę zatem, że pobudki z miłości – do istot ludzkich, innych żywych stworzeń czy też do aktywności, ideałów bądź obiektów innych rodzajów – odgrywają szczególną i ważną rolę w naszym życiu. Nie należy ich utożsamiać z racjami interesu własnego czy racjami moralności. O ile nie udaje nam się rozpoznać i docenić prawomocności oraz wartości tych pobudek, o tyle błędnie rozumiemy nasze wartości i nas samych oraz zniekształcamy to, co dla nas ważne.

Jednakże nie wszystkie działania motywowane i kierowane pobudkami z miłości są usprawiedliwione. Nie wszystkie pobudki z miłości to dobre pobudki. Choćby dlatego, że nasza miłość do czegoś lub kogoś nie daje żadnej gwarancji, że wiemy, co tak naprawdę jest dla tego czegoś lub kogoś dobre. Możemy chcieć pomóc obiektowi naszej miłości, ale nasze działania mogą mu nie wyjść na korzyść. Możemy rozpuścić nasze dziecko, zbyt obficie podlać rośliny, upośledzić styl naszego filozofowania.

Co ciekawsze, miłość może być źle ulokowana czy chybiona; energia lub atencja, jaką poświęcamy obiektowi miłości, może być nieproporcjonalna do jego zasług^2. Wspaniała kobieta może rzucić karierę, dom, swoich przyjaciół, by dostosować się i służyć mężczyźnie, który zdaniem reszty z nas „nie zasługuje na nią”. Łatwowierny nastolatek może przekazać swój fundusz powierniczy jakiejś sekcie, której dał się omamić (enamored), tracąc tym samym zarówno bezpieczeństwo finansowe, jak i możliwość wsparcia bardziej wartościowych i potrzebujących grup.

To zatem, czego chciałabym bronić, to możliwość usprawiedliwienia oraz ważność podzbioru tych działań i decyzji, które kierowane są pobudkami z miłości. Z grubsza chcę bronić tezy, że działanie niosące ze sobą pozytywne zaangażowanie w wartościowy obiekt miłości może być całkowicie usprawiedliwione, nawet jeśli nie przyczynia się do maksymalizacji dobrobytu działającego podmiotu lub dobra w świecie, ocenianych bezstronnie.

Działania i decyzje wypływające z troski o dobro kochanej osoby są nieodłączną częścią miłości i jej zdecydowanie powszechnym wyrazem. Kiedy obiekt miłości jest w dodatku określony jako wart miłości, usprawiedliwienie działania na rzecz takiego obiektu może być proste. Dlaczegóż na przykład działanie na rzecz przyjaciela nie miałoby być równie usprawiedliwione, jak działanie na własną korzyść? I dlaczegóż działanie na rzecz przyjaciela nie miałoby być równie usprawiedliwione jak uczynienie czegoś, co przyniosłoby większy pożytek całemu światu? O ile nie założymy racjonalnego egoizmu lub jakiejś formy szczególnie skrajnego konsekwencjalizmu, o tyle nie ma powodu, by wątpić w racjonalną dopuszczalność działania na bazie takich pobudek z miłości. Chcę jednak na rzecz pobudek tego rodzaju powiedzieć coś mocniejszego, coś bardziej przychylnego i bardziej wspierającego. Ściślej, chcę powiedzieć coś bardziej pozytywnego o życiu podatnym na kierowanie się takimi pobudkami. Podatność ta, jak wierzę, leży w sercu naszej zdolności do przeżywania sensownego życia. Nie jest jednak jasne, do czego to stwierdzenie się sprowadza.

Koncepcja sensowności w życiu

Filozofowie akademiccy nie mówią wiele o sensowności w życiu. Terminem tym częściej posługują się teologowie lub terapeuci oraz ludzie, którzy są w jakiś sposób niezadowoleni ze swego życia, lecz nie są w stanie określić dlaczego. Ludzie narzekają czasami na brak sensu w ich życiu, pragną sensu, poszukują sensu. Czasami oceniają, że inni wiodą wyjątkowo sensowne życie i patrzą na nich z zazdrością oraz podziwem. Sens jest potocznie kojarzony z jakimś rodzajem głębi. Potrzeba sensu wiąże się często z poczuciem, że czyjeś życie jest puste lub płytkie. Zainteresowanie sensem kojarzone jest też często z myślami, jakie można mieć na łożu śmierci, czyli z rozmyślaniem o własnym końcu. Używane do opisu życia (lub tego, czego w nim brak) słowo „sensowne” przywołuje coś na myśl, nie jest jednak jasne co ani też, czy przywołuje lub ma przywoływać tę samą rzecz we wszystkich kontekstach.

Z jednej strony, przedstawiając koncepcję sensowności, nie chcę upierać się, że termin ten używany jest zawsze tak samo ani że to, co mam do zaprezentowania jako analizę sensowności, można podstawić pod to pojęcie w każdym kontekście. Z drugiej zaś – naprawdę sądzę, że większość rozmów o sensie zmierza do uchwycenia tej samej abstrakcyjnej idei, zaś moja wykładnia tej idei dobrze pasuje do wielu zastosowań tego słowa. Bez względu na to, czy moja idea sensowności utrafiła w to, co pod tym terminem rozumieją inni, kiedy nim się posługują, jest ona przedmiotem filozoficznego zainteresowania, ponieważ jest ideą sposobu, w jaki życie może być istotnie dobre, [jest] kategorią bądź wymiarem wartości, jeśli wolicie, której z poważnego powodu możemy pragnąć dla siebie oraz dla tych, na których nam zależy, niepodpadającej pod szczęście ani moralność i nieredukowalnej do nich.

Zgodnie z koncepcją sensowności, którą chcę zaproponować, sens wyrasta z obiektów wartych miłości oraz z zaangażowania się [w relację] z nimi w pozytywny sposób. Jednakże wyrażenia „miłość” i „obiekty” są pod pewnymi względami zwodniczo konkretne, „zaangażowanie [w relację] z obiektami w pozytywny sposób” niefortunnie mgliste, zaś opis pewnych, lecz nie wszystkich obiektów jako „wartych miłości” może być uznany za dyskusyjny. Zamiast próby wyjaśnienia tego stanowiska słowo po słowie pozwolę sobie opisać je z zastosowaniem innych terminów, wydobywając to, co uznaję za istotne.

Przypuszczalnie najbardziej charakterystyczną cechą mojej koncepcji sensowności czy też kategorii wartości, którą mam na myśli, jest to, że obejmuje ona elementy subiektywne i obiektywne, odpowiednio i nierozerwalnie powiązane. „Miłość” jest przynajmniej częściowo subiektywna, niosąc ze sobą postawy i uczucia. Upierając się jednak przy tym, że wymagany obiekt musi być „wart miłości”, moja koncepcja sensu przywołuje obiektywny standard. Naleganie na to, by obiekt był wart miłości (ażeby mógł wnieść sens w życie osoby kochającej), implikuje, że nie może to być każdy dowolny obiekt. Podmiot nie ma także gwarancji, że jego własna ocena wartościowości będzie uprzywilejowana. Można by to sparafrazować mówiąc, że zgodnie z moją koncepcją, sens pojawia się wówczas, gdy subiektywne przyciąganie spotyka się z obiektywną atrakcyjnością.

Zasadniczo idea jest taka, że życie jakiejś osoby może być sensowne tylko wtedy, kiedy zależy jej bardzo mocno na jakiejś rzeczy lub rzeczach, kiedy jest owładnięta, podekscytowana, zainteresowana, zaangażowana albo, jak ujęłam to już wcześniej, kiedy kocha coś – w przeciwieństwie do uczucia znudzenia albo wyobcowania wobec większości albo zgoła wszystkiego, co robi. Jednakże nawet osoba, która byłaby tak zaangażowana, nie będzie wiodła sensownego życia, jeśli obiekty czy działania, które ją tak pochłaniają, będą bezwartościowe. Ktoś, kto przez cały dzień kocha palić marihuanę albo w nieskończoność rozwiązywać krzyżówki i ma luksus oddawania się tym czynnościom bez ograniczeń, nie czyni tym samym swojego życia sensownym. Wreszcie, moja koncepcja sensu precyzuje, że relacja między podmiotem a obiektem, który go pociąga, musi być aktywna. Wymóg tego, że sens pociąga za sobą zaangażowanie w pozytywny sposób w [relację] z obiektem (wartym) miłości, ma w zamierzeniu czynić jasnym, że jedynie bierne rozpoznanie i przychylna postawa wobec wartości obiektu czy aktywności nie jest warunkiem wystarczającym sensownego życia. Jednostka musi być w pewnego rodzaju związku z wartościowym obiektem swojego zainteresowania – aby go kreować, chronić, promować, poważać lub bardziej ogólnie, aby go aktywnie afirmować w ten czy inny sposób.

Arystoteles jest dobrze znany z wykorzystania metody endoksycznej do obrony twierdzeń moralnych oraz koncepcji. To znaczy, że za punkt wyjściowy swoich dociekań obiera endoxa^3 – „coś, co jest uznane przez wszystkich albo przez większość, albo przez najznakomitszych”. Jeśli jakiś pogląd może wyjaśnić i wesprzeć te potoczne mniemania lub, jeszcze lepiej, jeśli może wprowadzić harmonię między nimi, jest to argument przemawiający na jego korzyść. W tym duchu proponuję postrzegać moje stanowisko jako kombinację czy stopienie razem dwóch innych, bardziej popularnych poglądów prezentowanych często jeśli nie jako analizy sensu w życiu, to przynajmniej jako składowe – czasami kluczowe składowe – dobrze przeżytego życia.

Pierwszy pogląd mówi nam, że nie ma znaczenia, co robimy z naszym życiem, o ile tylko jest to coś, co kochamy. Nie utknij, nie ugrzęźnij w czymś tylko dlatego, że się tego od ciebie oczekuje albo dlatego, że konwencjonalnie rozpoznaje się to jako dobre, albo ponieważ nic lepszego ci się nie trafia. Odkryj swoją pasję. Zorientuj się, co cię kręci i zajmij się tym^4.

Drugi pogląd mówi, że aby wieść naprawdę satysfakcjonujące życie, trzeba się zaangażować w coś „większego od nas samych”5. Odniesienie do wielkości grupy czy obiektu, na korzyść których ktoś chciałby działać lub w [relację] z którymi chciałby się zaangażować, może być mylące i niefortunne, jednakże metaforyczne rozumienie takiego języka jako wskazującego na cel uczestniczenia w czymś bądź wkładu w coś, czego wartość jest od nas niezależna, nie jest niedorzeczne. W takim ujęciu pierwszy pogląd („odkryj swoją pasję”) rozumieć można jako opowiedzenie się za czymś podobnym do subiektywnego elementu zawartego w proponowanej przeze mnie analizie sensowności, podczas gdy drugi pogląd („bądź częścią czegoś większego od siebie”) nakłania nas do spełnienia warunku obiektywności.

Każdy z tych bardziej popularnych poglądów jest czasami wyrażany za pomocą słownika sensu i za każdym razem dla naszego wyboru potocznego uzusu tego terminu istnieje jakaś podstawa. Kiedy, na przykład, ktoś myśli o swoim własnym życiu, jego troska i narzekania, że w jego życiu brakuje sensu, są w zamierzeniu wyrazem niezadowolenia z subiektywnego aspektu tego życia. Jakieś subiektywne dobro odczuwane jest jako nieobecne. Ten ktoś czuje, że jego życie jest puste. Chciałby znaleźć coś, co wypełni tę lukę i sprawi, że poczuje się niejako spełniony.

Dodatkowo, kiedy rozważamy życie innych, nasza skłonność do charakteryzowania życia jednych jako wyjątkowo sensownego, zaś życia drugich jako mniej sensownego odzwierciedla różnice w naszej ocenie obiektywnej wartości tego, co w ich życiu jest ważne. Kiedy szukamy wzorów sensownego życia, któż przychodzi nam na myśl? Być może Gandhi albo Matka Teresa, albo Einstein, albo Cézanne. Syzyf zaś, skazany na niekończące się wtaczanie pod górę ogromnego głazu tylko po to, by ten znów stoczył się na dół, jest standardowym przykładem bezsensownej egzystencji. Podstawą wyboru takich przykładów wydaje się raczej wartość (albo jej brak), jaką przypisujemy działaniom ich bohaterów aniżeli subiektywna jakość ich życia wewnętrznego.

W takiej mierze, w jakiej proponowana przeze mnie koncepcja sensowności stapia razem te dwa popularne poglądy, może być postrzegana jako częściowe potwierdzenie ich obu. Z mojej perspektywy oba mają w sobie coś prawdziwego, zarazem jednak każdy pomija coś istotnego.

Czemu wierzyć któremukolwiek z tych poglądów? Pytanie to jest dwuznaczne. Rozumiane jako pytanie – „Dlaczego wierzyć, że którykolwiek z tych poglądów zawiera poprawną analizę sensowności w życiu?” – wydaje się koncentrować na tym, czy którykolwiek z rozważanych poglądów ujmuje właściwość lub cechę, lub zbiór warunków, które odpowiadają większości przypadków, w jakich termin „sensowne” używany jest w potocznym dyskursie, w kontekstach, których tematem jest sensowność w życiu (w przeciwieństwie do, powiedzmy, sensowności w języku). Odpowiadając na to pytanie, chcielibyśmy się przyjrzeć, jak to pojęcie używane jest w potocznym dyskursie, czyli w jakich sytuacjach padają pytania o sens. Jakim troskom miałaby położyć kres obecność sensu w czyimś życiu? Jakie rodzaje życia mogłyby być ogólnie akceptowane jako wzorce sensu? Jakie rodzaje mogłyby być akceptowane jako wzorce bezsensowności? Wyrażałam już pewne wątpliwości co do tego, czy istnieje jedna, jasna definicja pojęcia przywoływanego we wszystkich kontekstach, w których prowadzone są rozmowy o sensownym (i bezsensownym) życiu. Ważniejsze od pytania, jak posługiwać się terminem „sens”, jest w każdym razie pytanie o to, co powinno składać się na dobre życie. Przede wszystkim, kiedy terapeuci, duchowni i trenerzy motywacyjni mówią, żeby albo „odkryć swoją pasję”, albo „wnieść coś do czegoś większego od nas samych”, oferują radę jak żyć. Ważniejsze od pytania, który (jeśli którykolwiek) z tych poglądów daje wiarygodną koncepcję „sensowności”, jest pytanie, który (jeśli którykolwiek) z nich identyfikuje kluczowe i charakterystyczne składniki w pełni rozwiniętego, udanego, dobrego życia.

Trudno mimo to oddzielić pytania konceptualne od normatywnych. Ci, którzy polecają nam odkryć nasze pasje lub wnieść coś do czegoś większego od nas samych, odpowiadają w swoim zamyśle na zestaw bardziej konkretnych trosk niż ta wyrażana ogólnym pytaniem „Jak powinno się żyć?”. Nie umiemy poprawnie zinterpretować ich rad, a w jeszcze mniejszym stopniu je ocenić, nie mając pojęcia, jakie są te troski, zaś przywołanie intuicji dla uchwycenia obrazów i uczuć, które powinny zostać objęte refleksją, byłoby trudne bez okazjonalnego posługiwania się w naszym opisie słowem „sensowne”. Moja własna propozycja, polegająca na uznaniu kategorii wartości, która jest nieredukowalna do szczęścia lub moralności i która jest urzeczywistniana na drodze zaangażowania w pozytywny sposób w [relację] z kochającymi obiektami wartymi miłości, oferowana jest jako udoskonalenie bądź alternatywa dla tych bardziej popularnych porad, zaś najłatwiej wyrazić ją w terminach identyfikujących rzeczoną kategorię wartości z sensownością. Mam nadzieję, że nie przyniesie to żadnej szkody. Tak długo, jak będziemy sobie zdawać sprawę z możliwości oddzielenia pytań o to, jak rozumieć i stosować termin „sensowny”, od pytań o to, jakie powinny być nasze aspiracje w życiu, możemy z ostrożnością zapewnić, że nie popełnimy błędu.

1. SPIS TREŚCI

2. PODZIĘKOWANIA

3. WPROWADZENIE

4. 1 SENS ŻYCIA I JEGO ZNACZENIE

1. SENS ŻYCIA